Ogólnopolska Izba Gospodarcza Drogownictwa w dniu 4 listopada br. zwróciła się do Urzędu Zamówień Publicznych (pismo OIGD 138/2026) o podjęcie działań zmierzających do nowelizacji ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Pzp), poprzez rozszerzenie obowiązku zamieszczania klauzul waloryzacyjnych również na umowy zawierane na okres 6 miesięcy i krótszy.

Zgodnie z art. 439 ust. 1 Pzp obowiązek określenia zasad zmiany wynagrodzenia w przypadku zmiany cen materiałów lub kosztów związanych z realizacją zamówienia dotyczy umów na roboty budowlane, dostawy lub usługi zawieranych na okres dłuższy niż 6 miesięcy. W umowach o krótszym czasie realizacji zamieszczenie takiej klauzuli jest dopuszczalne, lecz nieobowiązkowe. W rezultacie wykonawca krótkoterminowego zamówienia może pozostawać - i w praktyce pozostaje - bez uprzednio uzgodnionego mechanizmu reagowania na istotną zmianę kosztów realizacji, gdyż powszechnie obowiązującą praktyką jest brak stosowania klauzul wynikających z art.439 ust. 1 Pzp dla umów trwających 6 i mniej miesięcy.

Istotą waloryzacji jest utrzymanie równowagi ekonomicznej stron umowy, jaka istniała w dacie jej zawierania, a która może ulec zachwianiu wskutek zmian cen materiałów lub kosztów występujących w toku jej wykonywania. Cel ten został wyraźnie wskazany również w komentarzu Urzędu Zamówień Publicznych do art. 439 Pzp. Długość okresu realizacji zamówienia nie przesądza jednak ani o możliwości wystąpienia zmian cen, ani o skali ich wpływu na koszt wykonania zobowiązania. Istotna zmiana może nastąpić także w okresie kilku tygodni, szczególnie w zamówieniach o wysokim udziale czynników produkcji podatnych na wahania cen.

Przyjęta w art. 439 ust. 1 Pzp granica czasowa powoduje zatem, że kontrakty o porównywalnym profilu kosztowym korzystają z odmiennego poziomu ochrony wyłącznie z uwagi na planowany okres realizacji. Tymczasem potrzeba racjonalnego podziału ryzyka gospodarczego występuje także w zamówieniach krótkoterminowych. Nie chodzi przy tym o zagwarantowanie wykonawcy rentowności ani o zwolnienie go ze zwykłego ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej, lecz o stworzenie przejrzystego i realnego mechanizmu uwzględniającego obiektywnie stwierdzone zmiany cen i kosztów, na zasadach znanych wszystkim oferentom już na etapie postępowania o zamówienie publiczne.

Obowiązkowa klauzula waloryzacyjna służy również interesowi zamawiających. Brak przewidywalnego podziału ryzyka skłania wykonawców do uwzględniania w cenach ofert rezerw na możliwe podwyżki kosztów, także wtedy, gdy ostatecznie one nie wystąpią. Może również zagrozić konkurencyjności postępowania o zamówienie publiczne, bądź też nawet jego wykonaniu, szczególnie w przypadku, gdy podaż na rynku zamówień drogowych w ostatnich 3 latach została drastycznie ograniczona, prowadząc do „wojny cenowej” o pozyskanie kontraktów. Przejrzyste zasady waloryzacji ograniczą potrzebę takiej „ostrożnościowej” kalkulacji, nadmierne ryzyko potencjalnego niewykonania umowy, będą sprzyjać porównywalności ofert i zwiększać dostępność zamówień dla mniejszych oraz regionalnych przedsiębiorstw, które mają ograniczone możliwości długoterminowego zabezpieczania cen zakupów przy niewielkich wolumenach materiałów. Jest to szczególnie istotne w przypadku firm, dla których krótkoterminowe kontrakty stanowią istotną część portfela zamówień, a to najczęściej mali i średni przedsiębiorcy.

Jednocześnie odpowiednio skonstruowany mechanizm działa w obu kierunkach: art. 439 ust. 4 Pzp obejmuje zarówno wzrost, jak i obniżenie cen materiałów lub kosztów. Obowiązek zamieszczenia klauzuli nie oznacza więc automatycznego podwyższenia wynagrodzenia, lecz określenie obiektywnych przesłanek jego ewentualnej korekty. Zamawiający zachowuje możliwość dostosowania poziomu zmiany uprawniającego do waloryzacji, sposobu jej obliczania oraz maksymalnej wartości zmiany wynagrodzenia do charakteru konkretnego zamówienia, zgodnie z art. 439 ust. 2 Pzp.

Znaczenie postulowanej zmiany uwidaczniają obecne zaburzenia rynku surowców energetycznych, związane z konfliktem zbrojnym na Bliskim Wschodzie