Ogólnopolska Izba Gospodarcza Drogownictwa wspólnie z Polskim Związkiem Pracodawców Budownictwa zwróciły się do Urzędu Zamówień Publicznych o podjęcie działań skierowanych do jednostek samorządu terytorialnego oraz podległych im jednostek udzielających zamówień publicznych, służących zapewnieniu rzeczywistej waloryzacji wynagrodzenia wykonawców.

Zdaniem Organizacji konieczne jest zwrócenie zamawiającym uwagi na sposób formułowania klauzul waloryzacyjnych oraz upowszechnienie opracowanych przez Urząd Zamówień Publicznych wzorcowych klauzul waloryzacyjnych, aby przewidziane w umowach zawieranych przez zamawiających samorządowych mechanizmy mogły być skutecznie stosowane w toku realizacji inwestycji.

W ocenie Organizacji celem waloryzacji winno być zachowanie równowagi ekonomicznej stron jaka istniała w dacie zawarcia umowy o realizację zamówienia publicznego. Niestety cel ten umyka zamawiającym samorządowym przy konstruowaniu obligatoryjnych zapisów umownych dotyczących waloryzacji, co może w efekcie przełożyć się niekorzystnie na wykonywanie zamówień. Praktyka realizacji zamówień samorządowych wskazuje, że samo zamieszczenie w umowie postanowień dotyczących waloryzacji często nie zapewnia wykonawcy możliwości uzyskania zmiany wynagrodzenia odpowiadającej zasadom przyjętym w ustawie. Część zamawiających nie korzysta z wzorcowych rozwiązań udostępnionych przez Urząd Zamówień Publicznych, inni natomiast wprowadzają do nich modyfikacje, które ograniczają, a nawet zniekształcają zupełnie ich skuteczność. W rezultacie umowa formalnie przewiduje waloryzację, lecz warunki jej zastosowania są określone w taki sposób, że ich spełnienie w okresie realizacji zamówienia staje się praktycznie niemożliwe, w szczególności dotyczy to ustalanych nadmiernie wysokich progów zmiany cen umożliwiających uruchomienie mechanizmu waloryzacji, odległych terminów pierwszej zmiany wynagrodzenia, nieadekwatnych limitów zmiany wynagrodzenia, czy też wymagań w zakresie dokumentów przedkładanych wraz z wnioskiem o waloryzację, niewspółmiernych do przyjętego sposobu jej obliczania. Znaczenie ma przy tym łączne odczytywanie poszczególnych warunków waloryzacji zawartych w umowie, ponieważ postanowienia, które rozpatrywane oddzielnie wydają się możliwe do zastosowania, po ich zestawieniu mogą prowadzić do faktycznego wyłączenia waloryzacji. Charakter tych zapisów często sprowadza się zatem do formalnego wypełnienia wymogów ustawy przy częściowej lub całkowitej pozorności rzeczywistej waloryzacji. Powyższe prowadzi natomiast do sytuacji, w której to wykonawca ponosi pełne skutki wzrostu cen w okresie wykonywania robót, pomimo zawarcia w umowie klauzuli, która miała służyć rozłożeniu tego ryzyka pomiędzy strony. Może to w efekcie nawet zagrozić realizacji zamówień z niekorzyścią dla finansów samorządów, jak również może wpłynąć na ograniczenie ich rozwoju.

Powyższy problem ma szczególne znaczenie dla małych i średnich przedsiębiorstw realizujących lokalne inwestycje drogowe, które dysponują ograniczonymi możliwościami finansowania wzrostu kosztów z własnych środków.

Urząd Zamówień Publicznych wypracował już rozwiązania, które mogą stanowić podstawę poprawy tej praktyki. W opublikowanym w listopadzie 2022 r. opracowaniu „Przykładowe klauzule waloryzacyjne dla sektora budownictwa” przedstawiono mechanizmy możliwe do wykorzystania również w umowach zawieranych przez zamawiających samorządowych. Materiał ten powstał przy udziale przedstawicieli administracji, zamawiających i organizacji branżowych, w tym OIGD i PZPB, co za tym idzie w naszej ocenie, upowszechnienie tych postanowień i ich prawidłowe stosowanie powinno być obecnie jednym z podstawowych działań służących zapewnieniu skuteczności waloryzacji w zamówieniach samorządowych.